1e dag RH, 23-9-2025-1 tisjri 5786 Derasja van Rabbijn Menno ten Brink
“Helaas lijken in Nederland mensen steeds vaker tegenover elkaar te staan, op straat, online, op universiteiten en niet in de laatste plaats ook in Den Haag. Met uitgesproken opvattingen, voor of tegen, zwart of wit. Alsof het gelijk van de één automatisch het ongelijk inhoudt van de ander, terwijl de maatschappelijke werkelijkheid bijna altijd oneindig veel complexer is dan dat. Het kabinet is ervan doordrongen dat dit ook van zijn kant vraagt om een open, luisterende houding en om compromisbereidheid. Debat en verschil van inzicht horen bij een levende democratie. Maar wat er ook bij hoort, is de bereidheid elkaar over die verschillen heen op een volwassen manier de hand te reiken. (…)”
Het waren de woorden van de Koning, tijdens de troonrede afgelopen dinsdag met Prinsjesdag. Hij gaf het beeld van een verharde samenleving, zelfs in Den Haag in de daardoor misschien wel twee keer gevallen regering.
Hij was zich er niet van bewust dat hij het verhaal van Hagar, Jisjmaeel, Sara Jitschak en Awraham vertelde. We hebben het net weer gelezen, zoals we dat volgens de traditie doen met Rosj Hasjana.
Sara zegt Awraham, Hagar en Jisjmaeel weg te sturen. Hij lacht haar zoon Jitschak uit en ze is jaloers op Hagar, ze wil niet dat die zoon mee zal delen in de erfenis, als Awraham eenmaal weg zal vallen. Ze stonden lijnrecht tegenover elkaar, in angst, boosheid en uiteindelijk altijd verdriet. Hagar wordt de woestijn in gestuurd, eigenlijk tegen de zin van Awraham, en legt Jisjmaeel onder een struik als het water op is, maar gaat zelf ergens anders zitten, weg van haar zoon. Ze zit gevangen in haar verdriet, onmacht en radeloosheid. Ziet het letterlijk niet meer zitten. Dan als Hagar de ogen worden geopend ziet ze weer perspectief, ziet ze dat de oplossing, een waterbron, gewoon binnen haar gezichtsveld is, en die zorgt ervoor dat ze verder kunnen leven.
Wat zou er gebeurd zijn als Sara en Hagar wel met elkaar gesproken hadden? Als Awraham had gezegd, kom laten we er voor zorgen dat jullie met elkaar kunnen leven zodat het gezin bij elkaar kan blijven. Jitschak en Jisjmaeel speelden toch lief met elkaar? Het gelijk van de een houdt niet automatisch in dat de ander ongelijk heeft. Het is niet zwart of wit, het is niet voor of tegen, lijkt Awraham tegen Sara en Hagar te zeggen. Maar er is polarisatie. De wereld is veel complexer dan dat, en dat zou je met elkaar kunnen proberen te bespreken, als je je ogen kunt opendoen voor de mening van de ander, voor het feit dat de waarheid vaak in het midden ligt. Als men zijn ogen en oren opendoet, is die waterbron te vinden. Een bron die er altijd was, maar die verborgen bleef door de vooringenomen en vaak vertroebelde meningen, die vaak onnodig lijnrecht tegenover elkaar staan.
Het is Rosj Hasjana 5786, met de herinnering aan het jaar ervoor, hebben we ook nu weer een lastig jaar achter de rug, met veel dieptepunten, maar zeker ook met hoogtepunten.
Ik heb lang zitten denken wat mijn boodschap zou moeten zijn, met het oog op het komende jaar, waarin we, hoop ik, een veel rustiger wereld zullen krijgen dan we het afgelopen jaar hadden. Wat moet ik dit jaar vertellen, wat moet mijn boodschap zijn, wat
geef ik u mee? Eigenlijk kan ik het heel kort houden bedacht ik me. Hoop en vertrouwen, tikwa we’emoena, zijn essentieel voor het komende jaar.
Steeds weer zitten de woorden van de chassidische Rabbijn Rabbi Nachman van Bratzlav in mijn hoofd, die me staande houden, en die ik met jullie wil delen: Hij leefde in de 18e eeuw ook in een tijd dat het allemaal niet zo goed ging. Hij leefde in het huidige Oekraïne, stierf op 38-jarige leeftijd al en werd begraven in Uman, dat al lange tijd een pelgrimsoord is van 100 duizenden chassidiem, die met name vanuit Israel en de VS daarnaar toe gaan om bij zijn graf te bidden en inspiratie op te doen. Hij was de achterkleinzoon van de Baal Sjeem tov. Toen al waren er problemen in dat gebied met oorlogen en pogroms. Voor mij is het bijzonder dat Rabbi Nachman overleed op de dag van mijn bar mitswa op 16 oktober, maar dan een paar eeuwen geleden, in 1810.
In zijn tijd sprak deze jonge en inspirerende rabbijn veel over hoop en vertrouwen. Hij was een chossied, en dansen en zingen, vrolijkheid, waren leidend voor hem, ondanks de behoorlijk antisemitische en gespannen wereld waarin hij leefde. Misschien werd de buitenwereld wel wat vergeten, door je onder te dompelen in deze sfeer, waarbij juist de ratio, het cognitieve, op het tweede plan kwam. R Nachman sprak over hoop, vooral ook in het licht van de wanhoop en innerlijke strijd. Eén van zijn bekendste citaten over hoop is: “Er bestaat geen enkele wanhoop in de wereld.”
כלל בעולם ייאוש שום אין — Een sjoem je’oesj ba’olam klal
Het vat zijn levensfilosofie samen. Juist in de diepste duisternis moet de mens blijven hopen en vertrouwen, zegt hij. Hij moedigde zijn volgelingen aan om nooit op te geven. Hij was er een meester in om juist de andere kant te zien en te benoemen, van iets dat niet goed of verkeerd was. Een andere uitspraak van hem geeft zoveel positiefs aan, in de tijden waarin we nu leven, en ook vandaag met Rosj Hasjana, als we de 10 dagen van inkeer ingegaan zijn, en onszelf moeten beoordelen.
“Als je gelooft dat je kunt breken, geloof je ook dat je kunt helen.”
ִאם ַאָּתה ַמֲאִמין ֶׁשְּיכֹוִלין ְּלַקְּלֵקל — ַתֲאִמין ֶׁשְּיכֹוִלין ְּלַתֵקן
Im ata ma’amin sjee’cholin lekalkel — ta’amin sjee’cholin letaken
Deze woorden benadrukken dat er herstel, groei en een onuitputtelijke mogelijkheid tot terugkeer en verandering is. Sterker, concentreer je juist op herstel en niet op dat wat gebroken is, want dat brengt je geest in een andere modus. Haal uit iedere situatie juist het positieve, ook al lijkt het nog zo klein.
Hoewel u mij niet snel naar het graf van R Nachman op pelgrimstocht zult zien gaan, zitten er wel erg mooie waarheden in deze uitspraken. Om in het verhaal van Hagar en Jisjmaeel te blijven: Nachman opent je de ogen voor wat er wel is, en niet voor wat er
niet is. Concentreer je op het mooie en positieve, juist als je in het negatieve of de angst opgesloten lijkt te zitten.
Ik realiseer me goed dat wij niet, de wereld hierbuiten kunnen veranderen. Dat kon Nachman ook niet in zijn tijd. Maar we kunnen wel kracht en hoop ontlenen aan het positieve dat er wel is, en dat is veel, dat is heel erg veel. Misschien kunnen wij niet bereiken dat de metaforische Sara en Hagar met elkaar spreken, de dialoog weer aangaan, maar we kunnen wel proberen zelf sterker te worden, waardoor onze schouders meer kunnen dragen en we meer de nadruk kunnen leggen op dat wat kracht geeft.
Ik kreeg, net als u allemaal, de Joods Nu op de deurmat afgelopen week. Het eerste dat ik deed was een enorme glimlach op mijn gezicht toveren. Wat een prachtige uitgave is het, zo vlak voor Rosj Hasjana en juist nu in een moeilijke tijd, ook in ons land van alleen maar negatieve zaken tegen Israel tegen Zionisme, die diep ingrijpen. Toen kwam JoodsNU: die prachtige interviews en foto’s van onze jongeren van Netzer. Hun activiteiten en enthousiasme, sterken ons allemaal, en maakt van onze toch al groeiende en sterke gemeente een nog fijnere plek om te zijn. Zij zijn de jongeren die helen, die compleet maken, juist in een tijd van onzekerheid over zo veel.
Wij mogen zo wie zo zeker hoop en vertrouwen hebben als ik kijk naar onze kehilla. Wat er gebeurt in onze gemeente is om trots op te zijn, en het sterkt ons, het maakt ons krachtiger en geeft meer zelfvertrouwden om de wereld daar buiten aan te kunnen. Ook hier zijn we het lang niet altijd met elkaar eens, maar er is een sterk bindende factor, dat is het joodse handvat waar we ons aan vasthouden. Morele en ethische waarden, gebaseerd op respect voor elkaar. Het geeft warmte, het geeft inspiratie, het is de rode draad in ons leven. Hier kunnen we ook in alle veiligheid leren om ons sterker te maken tegen een wereld die, net als in de tijd van R. Nachman, niet altijd even fijn is.
We zien de afgelopen jaren steeds meer mensen die zich aansluiten bij onze kehilla, om deze warme en positieve kanten met elkaar te kunnen delen. Juist nu, zoals Nachman zegt, moet je je concentreren op dat wat kan, en niet op wat niet kan. De tikwa en emoena, de hoop en het vertrouwen, dat is de kracht die JoodsNu uitstraalt voor Rosj Hasjana. Dat maakt ons sterk. We hebben zoveel moois dat ook verder in ontwikkeling is: Een bruisend Talmoed Tora, met enorme ouder participatie, de allerkleinsten die al jaar en dag bij elkaar komen als opstap naar TT, lernprogramma’s als Zug, dat afgelopen jaar werd aangeboden, de hand die uitgereikt wordt naar de Israëli’s die hier wonen en ons vaak niet kennen, maar toch de aansluiting zoeken, als veilige haven en bron van inspiratie. Voor de toekomst, zijn we blij dat er twee nieuwe rabbijn studenten zijn bij het Levisson instituut, en we hopen dat we meer jongeren kunnen inspireren voor toekomstig leiderschap, er is genoeg talent en interesse. O.a. vanuit de cursussen die we aanbieden vanuit het Levisson Instituut komen de rabbijn studenten. Volgend jaar waarschijnlijk nog ene kandidaat en er zijn meer geinteresseerden. Ons gebouw dat nog zo jong is, kraakt af en toe in zijn voegen, door alle activiteiten die georganiseerd worden, voor ouderen en jongeren, en we moeten kijken hoe we ruimte kunnen creëren om aan alle behoeften te kunnen blijven voldoen.
Onze koning zei in de troonrede: “Maar wat er ook bij hoort, is de bereidheid elkaar over die verschillen heen op een volwassen manier de hand te reiken. (…)”. Misschien moeten de volwassenen toch een keer naar de jongeren kijken en luisteren. Door je op onze jongeren te concentreren gaan misschien ogen open. Zoals die fantastische jongeren van #Deel de Duif, die op hun beurt weer andere jongeren op scholen leren dat ondanks de verschillen, er vooral mogelijkheden zijn, en ondanks dat er soms machteloosheid en wanhoop is, dat er vooral ook hoop is en vertrouwen, om met de woorden van Rabbi Nachman te spreken. Zoals de jongeren van Leer Je Buren
Kennen, dat project dat zo’n succes is en ons aller steun heeft, om jongeren op scholen over jodendom te vertellen, en vooroordelen weg te nemen. LJBK, die zondag nog tijdens de Peacewalk hier bij de sjoel, bruggen hebben geslagen voor de vrede.
Laten we hopen dat ook de volwassen politici de ogen openen voor elkaar, respect kunnen tonen, en de nuance proberen te zoeken, zodat de koning volgend jaar een positiever beeld kan geven in de Troonrede. Dat hij de visie van R Nachman van Bratzlav misschien naar buiten kan brengen.
Moraal van het verhaal is, dat je je best moet blijven doen je ogen open te doen, gesterkt door alle positieve energie die er echt is. Dat we ook in onze prachtige gemeente, de kracht halen uit de jeugd, uit al die mooie dingen die er gebeuren. Ook al zijn we het ook niet allemaal met elkaar eens, laten we toch altijd proberen hier in de veiligheid van onze gemeente, onze bruggen te blijven bouwen, de nuance te blijven zoeken, en de deuren naar elkaar toe open te houden. Die waterbron is er, blijf hem zoeken.
Sjana tova, een goed en zoet jaar waarin we de positieve energie zullen blijven bundelen en aan onze sterke joodse gemeenschap zullen blijven bouwen.
